Χρυσή. Αρχαίες εγκαταστάσεις στο νοτιότερο όριο της Ευρώπης

Η νησίδα Χρυσή βρίσκεται νότια της Κρήτης και ανήκει στο Δήμο Ιεράπετρας. Η επιφανειακή έρευνα στο νησί απέφερε ενδείξεις κατοίκησης ή ανθρώπινης δραστηριότητας από την Εποχή του Χαλκού ως τον προηγούμενο αιώνα. Οι ανασκαφές της ΕΦΑ Λασιθίου αποκάλυψαν ένα μινωικό οικισμό, ρωμαϊκές δεξαμενές και λαξευτές ιχθυοδεξαμενές στην παραλία απροσδιόριστης χρονολόγησης. 

Στο μινωικό οικισμό οι μεγάλες ποσότητες οστρέων πορφύρας που βρέθηκαν μέσα σε δωμάτια αποδεικνύουν μια πρωιμότατη βιοτεχνική παραγωγή της πορφυρής βαφής. Ένα μεγάλο κτίριο με 20 χώρους κατοικήθηκε από τη Mεσο Mινωική έως την Υστερο Μινωική περίοδο. (1800-1500 περίπου π.Χ.) Παρά την απλή αρχιτεκτονική του, δύο δωμάτια περιείχαν «θησαυρούς» από μέταλλα, κοσμήματα και ημιπολύτιμους λίθους. Τα ανασκαφικά δεδομένα οδηγούν στην υπόθεση ότι οι κάτοικοι του μεγάλου κτιρίου με τους «θησαυρούς» ανήκαν σε ένα ανώτερο κοινωνικό επίπεδο και ασκούσαν διοικητικά καθήκοντα, διαχειριζόμενοι την παραγωγή και το εμπόριο της πορφύρας.

Η σημασία όμως του νησιού δεν περιορίζεται στα μινωικά χρόνια. Η κατοίκηση συνεχίστηκε στους ιστορικούς χρόνους και οι ανασκαφές αποκαλύπτουν στοιχεία για τη χρήση και εκμετάλλευσή του από την κυρίαρχη τότε Ιεράπυτνα. Ένας τετράγωνος πύργος της ελληνιστικής περιόδου προστάτευε το νησί και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές του (αλάτι, κέδροι, πορφύρα) ενώ έλεγχε το θαλάσσιο πέρασμα και προφανώς λειτουργούσε ως φρυκτωρία. Καταστράφηκε τον 1ο αι., πιθανώς το 67 π.Χ. κατά την κατάκτηση της Ιεράπυτνας από τον Κόϊντο Καικίλιο Μέτελλο, οπότε το νησί πέρασε στην εξουσία της Ρώμης. Ωστόσο η εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Χρυσής συνεχίστηκε και στη ρωμαϊκή περίοδο όπως απέδειξε η ανασκαφή μεγάλων δεξαμενών. Τρεις δεξαμενές με κονίαμα εσωτερικά που κατασκευάστηκαν τον 1ο αι. μ.Χ. είχαν διαχρονική χρήση καθώς φέρουν επανειλημμένες επισκευές, αποδεικνύοντας τη μεγάλη ανάγκη που υπήρχε στο νησί για πόσιμο νερό. Οι ανασκαφές στη Χρυσή συνεχίζονται.